بهتر كه رهسپار عدم گردند و آخرت را معمور فرمايند ، و العاقبة للمتقّين . . . » « 1 » هيچگاه ديده نشده است زبردستان ستم‌پيشه به دلخواه ، به آيين داد گرايند . « بنياد ظلم وقتى برانداخته مىشود ، كه ظالمان ظلم نكنند يا مظلومان متحمّل نشوند ، چون جانوران ، متعدّى ، هرگز سير از ظلم كردن نمىشود همان به ، كه مظلومان از قبول ستم ابا و استنكاف ورزند ، تا اقتدارات محدود گردد و حقوق محفوظ ماند . . . » « 2 » . . . « قصور ، نه‌تنها از ستمكاران و ظالمان جهان است ، بيشتر قصور و كوتاهى از محنت‌زدگان و مظلومان است كه تن به هر بىشرفى و بىناموسى درداده‌اند . . . به دليل اينكه هماره شمارهء ظالمان از مظلومان كمتر بوده است . . . بايد حقيقة انسان ، منكر ظلم و بدخواه ظالم و ناصر مظلومان باشد . لعنت بر يزيد مرده و تعظيم بر يزيد زنده ، چه فايده دارد ؟ بلكه بايد شخص از روى دل و جان به مقابله و مدافعه يزيدهاى زنده و شمرهاى موجود حاضر برخيزد . . . » « 3 » نظريات اجتماعى ميرزا آقا خان كرمانى ميرزا آقا خان ، در شمار هوشمندانى بود كه براى متفكران و نويسندگان ، مسئوليت مدنى قائل بود و « نسبت به فرزانگان گوشه‌گير حاشيه‌نشين » زبان طعنش باز است ، فكر اجتماعى وى ، كوشش و مبارزه است ، پس گام به ميدان پيكار سياسى نهاد ، فصلى از آن را همكارى با ميرزا ملكم خان در انتشار روزنامهء قانون و نشر مرام و تشكيل « حوزهء آدميت » در اسلامبول تشكيل مىدهد و قسمت ديگرش را اشتراك مساعى با سيد جمال الدين اسدآبادى مىسازد . . . با هردو ، يار و همراز بود . اما وجههء نظرش با هردو تفاوت داشت و خود ، صاحب رأى و استقلال فكر بود . . . تا پيش از طغيان ملكم عليه دربار ناصر الدين شاه و تأسيس روزنامهء قانون ( 1307 ) هيچ دوستى و رابطه مستقيمى ميان ملكم و ميرزا آقا خان وجود نداشته و انتشار قانون ، در دوستى را باز كرد و شماره‌هاى آن را ملكم براى ميرزا آقا خان فرستاد . . . با تبعيد ميرزا آقا خان به طرابوزان ( 1312 ) رشته همكارى آن‌دو به ضرورت از هم بگسليد . . . ميرزا آقا خان انتشار قانون را شادباش مىگويد و خجستگى آن را آرزو دارد : « تبريك مىگويم اين شركت مبارك را ، به اين امر خير كه موجب نجات و سعادت ملت فلك‌زدهء ايران مىباشد و تهنيت مىگويم همت بلند و

--> ( 1 ) . صد خطابه ، خطابهء 41 . ( 2 ) . رضوان ( 3 ) . انديشه‌ها ، از صفحهء 245 به بعد ، تلخيص از تتبعات دكتر فريدون آدميت .